Saltar al contenido
Qillqanotas independientes sobre el aymara en la red

Jaqi Aru · lengua aymara

Jaqi Aru: aymara en el Internet

Jaqi aru quiere decir la palabra, o la voz, de la gente: jaqi es persona y aru es lengua. Con ese nombre, un grupo de jóvenes bilingües de El Alto, en Bolivia, se dedicó desde 2009 a escribir y traducir aymara en la red. Estas notas siguen esa historia desde la prensa y los registros públicos.

Sitio independiente. Estas páginas no son de Jaqi Aru ni de ninguna organización aymara, y el sitio no está hecho por, para ni con ellas.

Actualizado

aru

El aymara en la red, en fechas

  1. 2009
    La nueva Constitución de Bolivia reconoce el aymara como idioma oficial del Estado, junto al castellano y las demás lenguas de los pueblos indígenas.
  2. 2011
    Global Voices, la red de periodismo ciudadano, ya tiene una edición en aymara, Global Voices Aymarata, con textos traducidos por voluntarios.
  3. Dic. 2011
    La Wikipedia en aymara tiene unos 1.600 artículos, frente a cientos de miles en castellano.
  4. 2014
    El blog de la Fundación Wikimedia cuenta cómo un grupo de unos cuarenta jóvenes aymaras promueve la lengua en Internet y escribe artículos para la Wikipedia en aymara.
  5. 2015
    La prensa española informa de que un grupo de El Alto traduce Facebook al aymara: en lugar de Comentar dirá Qillqt'aña, y en lugar de Me gusta, Kusawa.
  6. 2019
    Las Naciones Unidas celebran el Año Internacional de las Lenguas Indígenas.
  7. 2022
    Empieza el Decenio Internacional de las Lenguas Indígenas (2022 a 2032), coordinado por la UNESCO.

Una lengua de los Andes con alfabeto propio

El aymara se habla en el altiplano de Bolivia, el sur de Perú y el norte de Chile, por más de un millón y medio de personas. Se escribe con un alfabeto unificado de tres vocales (a, i, u) y consonantes que pueden ser simples, aspiradas o glotalizadas: t, th y t' son tres sonidos distintos. Las palabras crecen con sufijos, uno detrás de otro, de modo que una sola palabra aymara puede decir lo que en castellano pide una frase.

  • jaqipersona, gente
  • arulengua, palabra
  • qillqaescritura
  • yatiqañaaprender

Para una lengua así, Internet trajo una tarea nueva: inventar o fijar palabras para pantallas, menús y botones que no existían. Esa fue la parte más citada del trabajo de Jaqi Aru en la prensa: traducir, término por término, programas y redes que millones de hablantes usaban solo en castellano.

Del teclado en aymara al contrato de la luz

Todo lo que el aymara ganó en la red, de la Wikipedia en aymara a la traducción de la interfaz de Facebook, se escribió a mano, palabra por palabra, en portátiles y teléfonos móviles. Esos aparatos funcionan con baterías, y las baterías se recargan en un enchufe de casa: con la electricidad que el hogar compra a una compañía.

Quien vive en los Países Bajos compra esa electricidad (en neerlandés, stroom) con un contrato. Según Milieu Centraal, el centro neerlandés de información sobre energía, todo hogar necesita un contrato de stroom con precio en euros por kWh, y la mayoría tiene además gas. Al firmarlo se elige también cómo se comporta el precio. A ese paso los neerlandeses lo llaman energiecontract afsluiten; la guía en neerlandés de energiecontractafsluiten.com que sigue lo explica entero.

Las tres formas de contrato en los Países Bajos (Milieu Centraal, diciembre de 2025)
FormaQué hace el precio del kWhHogares
Vast (fijo)No cambia durante uno, dos o tres años54%
Variabel (variable)Puede cambiar dos o cuatro veces al año, o cada mes39%
Dynamisch (dinámico)Cambia cada hora o cada cuarto de hora7%

Fuente: Milieu Centraal, Energiecontracten: welke zijn er?

Hieronder volgt de volledige gids: energiecontract afsluiten, van contractvorm tot bedenktijd.

La guía completa, de energiecontractafsluiten.com

Energiecontract afsluiten

Je kunt direct een nieuw energiecontract afsluiten via de Energievergelijker van energiecontractafsluiten.com: eerst stroom en gas vergelijken op postcode en verbruik, dan afsluiten bij de leverancier. Je kiest vast, variabel of dynamisch, met 14 dagen bedenktijd.

  • Vast, variabel of dynamisch
  • Ingangsdatum zelf kiezen
  • 14 dagen bedenktijd
  • Oude contract wordt opgezegd

Energiecontract afsluiten: zo werkt het

Een energiecontract afsluiten is een leveringsovereenkomst voor stroom en gas aangaan met een energieleverancier, voor één adres.

Je kiest daarbij een contractvorm, een looptijd en een ingangsdatum. De leverancier bevestigt het contract schriftelijk en geeft je een duidelijke samenvatting van de voorwaarden; die samenvatting is sinds de Energiewet verplicht.

De bedenktijd van een energiecontract is 14 dagen: in die periode annuleer je zonder kosten en zonder opgaaf van reden, volgens de ACM.

  1. Gegevens invoeren

    Vul je adres in. Je energieverbruik staat op de jaarafrekening; zonder jaarafrekening reken je met een schatting die je kunt aanpassen. Op dezelfde jaarafrekening staat de EAN-code van 18 cijfers die je aansluiting aanwijst.

  2. Contracttype kiezen

    Vast, variabel of dynamisch, met de looptijd die bij je past. Vergelijk op jaarprijs inclusief kortingen, niet op het maandbedrag. Heb je zonnepanelen, dan telt vanaf 1 januari 2027 ook wat je terugkrijgt en betaalt voor teruglevering; dat staat bij energie vergelijken 2027.

  3. Vergelijken en afsluiten

    Vergelijk op de totale jaarprijs, inclusief netbeheerkosten, energiebelasting en een welkomstbonus of cashback. Je rondt af op de site van de leverancier met je gegevens, IBAN, gewenste ingangsdatum en een machtiging voor automatische incasso. Bij een overstap regelt de nieuwe leverancier de overstap en zegt hij je oude contract voor je op. Een overstap duurt meestal 4 tot 6 weken, en je zit nooit zonder stroom of gas: de levering loopt door tot de nieuwe leverancier begint.

  4. Bedenktijd en bevestiging

    De bevestiging noemt je tarieven, looptijd en ingangsdatum. Klopt er iets niet, dan annuleer je binnen de bedenktijd kosteloos.

Vast, variabel of dynamisch: welk contract past bij je?

Contractvormen naast elkaar (aandeel huishoudens: Milieu Centraal, december 2025)
VastVariabelDynamisch
Prijs per kWh en m³Staat vast voor de hele looptijdKan een paar keer per jaar of maandelijks wijzigen, met minstens een maand vooraf berichtStroom per uur of kwartier, gas per dag, volgens de marktprijs
Looptijd1, 2 of 3 jaarMaandelijks opzegbaarMaandelijks opzegbaar
Eerder opzeggenOpzegvergoeding (opzegboete) mogelijkGeen opzegvergoedingGeen opzegvergoeding
VoordeelJe weet vooraf wat je per kWh en m³ betaaltDalende energieprijzen merk je snelGoedkope uren benut je direct
NadeelDalende prijzen merk je nietStijgende prijzen merk je ook snelDure uren kosten meer; een slimme meter is nodig
Aandeel huishoudens54%39%7%

Een vast contract zet het leveringstarief vast, maar de energiebelasting en de netbeheerkosten kunnen tussentijds nog wijzigen. Kies je tussen 1 of 3 jaar vast, dan geeft 3 jaar langer zekerheid en bindt het je ook langer aan dezelfde prijs. Een dynamisch energiecontract rekent meestal een inkoopvergoeding van 1 à 2 cent bovenop de marktprijs; daar zie je ook de uurprijzen van vandaag. Een hybride energiecontract combineert dynamische stroom met vast gas: zekerheid over de gasprijs en een stroomprijs die meebeweegt.

Waar je op let voordat je tekent

Leveringstarief
Het leveringstarief is de prijs per kWh stroom en per m³ gas. Vergelijk tarieven altijd op jaarprijs voor je eigen verbruik.
Vaste leveringskosten
De vaste leveringskosten betaal je elke maand aan de leverancier, los van je verbruik. De leverancier bepaalt de hoogte.
Netbeheerkosten
De netbeheerkosten betaal je via je leverancier. De grootte van je aansluiting bepaalt mee hoe hoog ze zijn (het capaciteitstarief).
Energiebelasting
Over stroom en gas betaal je energiebelasting. De vermindering energiebelasting is in 2026 € 628,96 inclusief btw en staat als korting op je energierekening.
Welkomstbonus, cashback en korting
Een welkomstbonus of cashback hoort vaak bij een vast contract. De actievoorwaarden zeggen wanneer je de korting krijgt en of je die terugbetaalt bij eerder opzeggen.
Groene of grijze stroom
Groene stroom komt uit zon, wind of water, grijze uit gas en kolen. De meest groene keuze is stroom uit Nederlandse zon of wind.
Enkel of dubbel tarief
Een meter met dag- en nachtstand rekent af in twee tarieven. Vergelijk dan op normaal én daltarief.
Wederverkoper of leverancier
Een wederverkoper heeft zelf geen vergunning om energie te leveren, maar werkt samen met een leverancier die dat wel heeft. Ook dan staat de naam van die leverancier op je contract en levert die je de energie.
Vergunning en leveringsplicht
Elke energieleverancier heeft een vergunning van de ACM nodig, en de ACM controleert elk jaar voor de winter of een leverancier genoeg geld heeft. Een leverancier met vergunning moet je als kleinverbruiker leveren: dat heet de leveringsplicht.
Termijnbedrag en jaarafrekening
Het termijnbedrag is een maandelijks voorschot. De jaarafrekening rekent je echte verbruik af: je betaalt bij of krijgt geld terug.

Wanneer sluit je een energiecontract af?

Het beste moment hangt af van je huidige contract, niet van de maand.

Je situatie en het moment om af te sluiten
SituatieMoment
Vast contract loopt afSluit vooraf af met de einddatum als ingangsdatum; dan betaal je geen opzegvergoeding.
Vast contract, eerder wegDe leverancier mag een opzegvergoeding rekenen volgens de ACM-regels, op basis van de resterende looptijd en de prijsontwikkeling.
Variabel of dynamischElk moment, met een opzegtermijn van hooguit een maand.
Aanbod om te verlengenVergelijk het verlengingsaanbod eerst met ander aanbod op je adres.
Nu vastzetten of wachten?Niemand weet wat energie volgend jaar kost. Een vast contract koopt zekerheid; met een variabel contract kun je elke maand alsnog overstappen naar vast.
Einddatum ‘tot en met’Loopt je contract tot en met 31 december, dan kies je 1 januari als ingangsdatum.
VerhuizingSluit af zodra je de sleuteldatum weet.

Sluit geen energiecontract af tijdens een verkoopgesprek aan de telefoon; de ACM raadt dat af.

Energie afsluiten voor een nieuwe woning

Sleuteldatum als ingangsdatum
Geef bij het afsluiten de dag op waarop je de sleutel krijgt. Weet je die datum, dan kun je meteen afsluiten.
Meterstanden bij de overdracht
Noteer de standen van stroom en gas op de dag van de sleuteloverdracht, met een foto erbij, en geef ze door aan je leverancier.
Je huidige contract
Bij verhuizen meld je de verhuizing zelf bij je leverancier. Neem je het contract mee, dan loopt het door op je nieuwe adres.
Met spoed of nieuwbouw
Is het kort dag, sluit dan toch af en vraag de leverancier naar een spoedaanvraag. Bij nieuwbouw regel je eerst de aansluiting via de netbeheerder, met een aansluit- en transportovereenkomst; die kies je niet, die hoort bij je regio.

Energiecontract afsluiten in je situatie

Samenwonen, huur of uit elkaar
Een energiecontract staat op naam van één persoon en hoort bij één adres. Ga je uit elkaar, dan neemt één van je het contract over of sluit een nieuw contract af.
Alleen stroom of een warmtenet
Een huis zonder gasaansluiting krijgt alleen een stroomcontract. Bij een warmtenet heb je daarnaast een warmtecontract bij één vaste warmteleverancier.
Zonnepanelen
Met zonnepanelen vergelijk je ook de terugleververgoeding en de terugleverkosten. Op 1 januari 2027 stopt de salderingsregeling; stroom die je zelf direct verbruikt, wordt dan het meest waard.
Thuiswerken of eigen bedrijf
Gebruik je de energie vooral privé, dan ben je volgens de ACM consument, ook als je een onderneming hebt. Een bedrijfspand krijgt een zakelijk contract.
Kleine aansluiting
Als kleinverbruiker vallen de consumentenregels voor je. Die gelden voor een kleine aansluiting: stroom tot 3x80 ampère en gas tot type G25, zoals bij vrijwel elke woning.
Je eerste energiecontract
Heb je nog geen jaarafrekening, dan reken je met een schatting van je verbruik. De leverancier past het termijnbedrag aan zodra je echte verbruik bekend is.
Elektrische auto en nachtstroom
Laad je ’s nachts, dan scheelt een dubbel tarief met daluren of een dynamisch contract met goedkope nachturen.
Thuisbatterij
Denk goed na voor je een energiecontract afsluit dat aan een thuisbatterij vastzit. Stap je later over, dan werkt de slimme sturing van de batterij waarschijnlijk niet meer; je eigen stroom opslaan blijft wel werken.
Kredietcheck en waarborgsom
Sommige leveranciers doen bij het afsluiten een kredietcheck en vragen soms een waarborgsom. Vraag dat vooraf na bij de leverancier van je keuze.

Vergelijken: via een vergelijker of direct bij de leverancier

Een energievergelijker zet het aanbod van meerdere energieleveranciers naast elkaar op je adres. Sluit je direct bij een leverancier af, dan zegt die meestal ook je oude contract op; controleer dat in de bevestiging.

Bij collectieve inkoop vraagt een organisatie namens een grote groep één aanbod per contractsoort aan; dat is niet altijd goedkoper dan zelf vergelijken. De goedkoopste energieleverancier voor iedereen bestaat niet: welk aanbod het laagst uitkomt, hangt af van je verbruik, je adres en je zonnepanelen.

De actuele stroomprijs en gasprijs per leverancier zie je bovenaan in de vergelijking, berekend op je adres. De vergelijking toont het aanbod van de deelnemende leveranciers; niet elke leverancier staat erin.

Energiecontract afsluiten: vragen en antwoorden

Vraag

Waar kun je het beste een energiecontract afsluiten?

Bij de leverancier die op je verbruik de laagste jaarprijs heeft en voorwaarden die je bevallen. Kijk naar de jaarprijs inclusief kortingen, niet naar het maandbedrag.

Vraag

Wat is de beste maand om een energiecontract af te sluiten?

Een vaste beste maand bestaat niet. Ik kijk naar de einddatum van het huidige vaste contract: op die datum stap je over zonder opzegvergoeding, en je kunt al eerder afsluiten met die datum als ingangsdatum.

Vraag

Is het verstandig om in 2026 een vast energiecontract af te sluiten?

Als je zekerheid over je tarief wilt, vind ik vast prima. Heb je zonnepanelen, let dan op: de salderingsregeling stopt op 1 januari 2027. Vraag na wat er met de terugleververgoeding gebeurt.

Vraag

Wat kost voortijdig opzeggen van een energiecontract?

Bij een variabel contract en een dynamisch contract niets. Alleen bij een vast contract dat je vóór de einddatum opzegt, mag de leverancier een opzegvergoeding rekenen. Op de einddatum betaal je niets.

Vraag

Hoe snel kan ik energie afsluiten voor een nieuwe woning?

Zodra je de sleuteldatum weet, kun je afsluiten met die datum als ingangsdatum. ACM ConsuWijzer adviseert een verhuizing uiterlijk twee weken vooraf te melden. Is het korter dag, vraag dan naar een spoedaanvraag.

Vraag

Waar kan ik terecht met een klacht over mijn energieleverancier?

Dien je klacht eerst schriftelijk in bij de leverancier. Kom je er samen niet uit, dan kun je naar de Geschillencommissie Energie of de rechter, en je kunt het melden bij ACM ConsuWijzer.